AI is al onderdeel van het werk in de jeugdzorg, maar organisaties begrenzen, faciliteren en ondersteunen dat gebruik nog maar heel beperkt. Met andere woorden: de sturing op verantwoord AI-gebruik door jeugdzorgorganisaties loopt achter op het gebruik door professionals, met alle risico’s van dien. Deze constatering stond 11 november centraal tijdens het symposium Grip op AI in de jeugdzorg. 

Tijdens de middag, georganiseerd door Bisnez in samenwerking met Jeugdzorg Nederland, gingen professionals, bestuurders, beleidsmakers en andere betrokkenen vanuit verschillende perspectieven in op AI in de jeugdzorg. Hoe kan AI professionals ondersteunen? Welke risico’s brengt het gebruik met zich mee? En vooral: wat vraagt dit van organisaties die grip willen krijgen op een ontwikkeling die al gaande is?  

AI raakt de kern van het werk 

Dat grip krijgen noodzakelijk is, werd nog duidelijker toen bleek dat AI de kern van het werk raakt. Niet alleen de administratie, maar ook zorginhoudelijke keuzes. In zijn presentatie vertelde Jan Kolkman (GZ-psycholoog bij Levvel) over hoe AI zich verhoudt tot het werken met jongeren met complexe problematiek en over de noodzaak van het onderhouden van een goede therapeutische relatie. 

Maar wat als hulpverleners AI juist inzetten om die therapeutische relatie te vormen, bijvoorbeeld door AI te gebruiken om een werkvorm te bedenken of te reflecteren op een casus? Dat zijn geen hypothetische scenario’s. Uit onderzoek van Bisnez blijkt dat dit nu al gebeurt. Dit leidt tot allerlei onbedoelde risico’s voor de kwaliteit van de zorg.  

Het voorbeeld laat zien dat de discussie over AI in de jeugdzorg verder gaat dan de constatering dat de sturing op AI door organisaties achterloopt bij het gebruik door professionals. Hoe je stuurt, is ook afhankelijk van de impact die AI heeft en van de werkzaamheden waarvoor het wordt ingezet. Dat brengt ons bij een aantal fundamentele spanningen waar de jeugdzorg mee te maken heeft als je het over AI hebt. Ze laten zien dat omgaan met AI binnen de jeugdzorg niet zonder slag of stoot gaat. 

Vier spanningen rond AI in de jeugdzorg 

In het whitepaper Grip op AI in de jeugdzorg werken we vier spanningen uit die laten zien waarom grip op AI in de jeugdzorg een lastig karwei is. Deze spanningen zijn gebaseerd op onderzoek van Bisnez, waarin we 180 professionals bevroegen met een vragenlijst, 19 interviews uitvoerden, deskresearch deden en meerdere gesprekken met betrokkenen voerden. De spanningen luiden als volgt: 

1. AI kan de kwaliteit van zorg verhogen, maar ook verlagen. AI kan professionals helpen de zorgkwaliteit te verhogen, maar te sterk leunen op technologie kan ook ten koste gaan van reflectie en professioneel oordeel, wat bijdraagt aan een lagere zorgkwaliteit.  

2. Professionals gebruiken AI al, maar organisatorische sturing blijft achter. De praktijk gaat sneller dan de randvoorwaarden. Visie, beleid, training en ondersteuning op AI-gebied missen. Professionals kunnen gemakkelijk AI gebruiken, zelfs via persoonlijke accounts, maar worden onvoldoende ondersteunt.  

3. De datagedreven logica van AI schuurt met de kern van de jeugdzorg. Niet alles wat ertoe doet, laat zich vangen in data. Relaties, vertrouwen, observaties en context blijven essentieel. Jeugdzorg gaat vaak meer over voelen dan over denken. Dat maakt de vraag hoe je met AI omgaat soms lastig te beantwoorden. 

4. AI kan de druk op de jeugdzorg verlichten, maar verandert het stelsel niet. Technologie kan ondersteunen, maar is geen antwoord op ieder vraagstuk waarmee de sector te maken heeft. Een hoge administratielast kun je gedeeltelijk oplossen met AI. Maar had die administratie er in de eerste plaats al moeten zijn? 

De spanningen maken duidelijk dat verantwoord AI-gebruik niet gebeurt door simpelweg een lijstje af te werken. Organisaties en de sector moeten reflecteren op de rol die AI speelt. Dat vraagt om bewuste keuzes over waar AI helpt, onder welke voorwaarden en waar AI vooral niet helpt. 

Van onderzoek naar actie 

Het symposium bood ruimte om deze spanningen en manieren om hiermee om te gaan te bespreken. Maar uiteindelijk begint grip binnen organisaties zelf. Daarom geven we een aantal aanbevelingen mee. 

In het whitepaper vertalen we de onderzoeksresultaten naar een bestuurlijk handelingskader. Dit kader biedt houvast bij het omgaan met AI. Het uitgangspunt van het kader is niet dat organisaties eerst alles moeten uitdenken voordat professionals met AI aan de slag kunnen. De werkelijkheid is namelijk dat het gebruik al plaatsvindt. Organisaties moeten richting geven door onder andere een visie en beleid te formuleren en training en praktische ondersteuning aan te bieden.  

Een goede eerste stap is eenvoudig: ga in gesprek met professionals binnen jouw organisatie. Kijk waar ze vandaag AI al gebruiken en waar jullie gezamenlijk de grootste kansen zien. Betrek ook je cliënten. Gezamenlijk kunnen jullie tot een breed gedragen visie komen die bepaalt hoe AI bij jullie wordt ingezet. 

Deze eerste stap kan het startschot zijn van een reeks stappen die ervoor zorgen dat er grip op AI ontstaat binnen de jeugdzorg. Dat is hard nodig. AI zal blijven. Actie zorgt ervoor dat AI op een positieve manier bijdraagt aan de zorgkwaliteit, de efficiëntie van de organisatie of het werkplezier van professionals. 

Lees hieronder het volledige whitepaper Grip op AI in de jeugdzorg.